भूमिका
वैदिकपरम्परायां संरक्षितेषु सहस्रशः मन्त्रेषु गायत्रीमन्त्रस्य भारतीयसभ्यतायां विशेषं केन्द्रस्थानम् अस्ति। सहस्राब्देभ्यः पूजितः अयं मन्त्रः प्रतिदिनं बहुभिः जनैः जप्यते, वेदानां साररूपेण च वर्णितः।
गायत्रीमन्त्रः मुख्यतया धन-शक्ति-लौकिकसफलतायाः प्रार्थना न। अयं मानवबुद्धेः प्रकाशाय गम्भीरम् आह्वानम्। आधुनिकन्यूरोविज्ञान-मनोविज्ञान-शिक्षाशास्त्रेषु अवधानम्, आत्मनियन्त्रणम्, संज्ञानविकासः च यथा महत्त्वेन स्वीक्रियन्ते, तथैव गायत्रीमन्त्रः मानवमनसः संवर्धने महत्त्वपूर्णां दृष्टिं ददाति।
मन्त्रः
ॐ भूर्भुवः स्वः ।
तत्सवितुर्वरेण्यं
भर्गो देवस्य धीमहि ।
धियो यो नः प्रचोदयात् ॥
संस्कृतचिन्तनम्
गायत्रीमन्त्रः केवलं देवतास्तुतिः नास्ति। अयं मानवबुद्धेः जागरणाय प्रार्थना अस्ति। अस्य मन्त्रस्य सारः — धियो यो नः प्रचोदयात्। अर्थात् अस्माकं बुद्धयः प्रेरयतु, प्रकाशयतु, सम्यक् मार्गे नियोजयतु।
“धी” शब्दस्य अर्थः
धी इति पदस्य वैदिकवाङ्मये विशेषं स्थानम्। साधारणबुद्धिमात्रं न, अपितु विवेकः, अन्तर्दृष्टिः, प्रज्ञा, उच्चतरसंज्ञानम्, मननशीलबोधश्च अस्य अर्थक्षेत्रे अन्तर्भवन्ति। गायत्रीमन्त्रे साधकः केवलं सूचना न याचते; बुद्धेः परिष्कारं प्रकाशं च याचते।
शङ्कराचार्यपरम्परायाः दृष्टिः
अद्वैतपरम्परायां मानवमुक्तेः मुख्यविघ्नम् अविद्या। ज्ञानं केवलं तथ्यसञ्चयः न, किं तु सम्यगवबोधेन अविद्यानिवृत्तिः। अतः गायत्रीमन्त्रः सत्यासत्ययोः, विवेकाविवेकयोः, नित्यअनित्ययोश्च भेदबोधं दात्री बुद्धिशक्तेः जागरणप्रार्थना इति अवगन्तुं शक्यते।
गायत्री तथा मानवविकासः
भारतीयसभ्यतायां शिक्षायाः अत्यन्तं महत्त्वम् आसीत्। वैदिकाध्ययनप्रवेशः गायत्री-उपदेशेन सह सम्बद्धः आसीत्; तेन बौद्धिक-नैतिकविकासयोः सहगमनं सूचितम्। अतः गायत्री अध्ययनम्, चरित्रनिर्माणम्, आत्मनियन्त्रणम्, मननम्, आध्यात्मिकविकासश्च मध्ये विशिष्टं स्थानं धारयति।
अवधानम् आधुनिकमस्तिष्कं च
आधुनिकन्यूरोविज्ञानम् अवधानं मस्तिष्कस्य प्रमुखकार्येषु एकम् इति मन्यते। अवधानं अधिगमं, स्मृतिं, निर्णयशक्तिं, भावनानियन्त्रणं, शैक्षिकसफलतां च प्रभावितुं शक्नोति। दीर्घावधानक्षमता स्थिरा न; अभ्यासेन वर्धयितुं शक्यते।
अवधानजालानां पुनःपुनः प्रयोगः मस्तिष्ककार्ये संरचनायां च मापनीयपरिवर्तनानि जनयितुं शक्नोति; एतत् न्यूरोप्लास्टिसिटी इति कथ्यते।
न्यूरोप्लास्टिसिटी — अभ्यासेन मस्तिष्कं परिवर्तते
न्यूरोप्लास्टिसिटी नाम अनुभवानुसारं मस्तिष्कस्य पुनःसंघटनक्षमता। पुनरावृत्तमानसिकक्रियाः न्यूरल्-मार्गान् सुदृढान् कर्तुं शक्नुवन्ति। केन्द्रितावधानम्, मननम्, अनुशासितमानसिकाभ्यासश्च पुनःपुनः क्रियते चेत् तदधिष्ठितानि तन्त्रिकजालानि अधिकदक्षाणि भवितुं शक्नुवन्ति।
ध्यानात्मकसाधनाविषये आधुनिकशोधाः सूचयन्ति यत् दीर्घमानसिकप्रशिक्षणं अवधानजालम्, भावनानियन्त्रणम्, cognitive control, आत्मबोधं च प्रभावितुं शक्नोति। विशिष्टवैदिकसाधनानां वैज्ञानिकाध्ययनं अद्यापि प्रारम्भिकस्तरे अस्ति; तथापि मन्त्राधारितसाधनाः संज्ञानं कथं प्रभावितुं शक्नुवन्ति इति नूतनप्रश्नाः उत्पद्यन्ते।
बाल्याध्ययनं संज्ञानविकासश्च
गायत्रीमन्त्रे बुद्धेः संवर्धने विशेषं बलम्। आधुनिकविकासन्यूरोविज्ञानमपि बाल्यावस्थां अत्यधिकमस्तिष्कप्लास्टिसिटी-कालरूपेण स्वीकरोति। प्रारम्भिकानुभवाः भाषा, executive function, स्मृतिः, अवधानम्, सामाजिकसंज्ञानं च प्रभावितुं शक्नुवन्ति।
अतः प्रश्नः — केन्द्रितावधानम्, मननम्, अनुशासिताध्ययनम्, नैतिकाभिलाषा च पोषयन्तः अभ्यासाः संज्ञानविकासाय हितकराः भवितुं शक्नुवन्ति किम्? भाविशोधः एतत् अधिकं स्पष्टयितुं शक्नोति।
बुद्धेः परम्
गायत्री केवलं बौद्धिकशक्तिं न याचते; प्रकाशितबुद्धिं याचते। विवेकरहितज्ञानं संकटकारि भवितुं शक्नोति; नैतिकतारहितबुद्धिः विनाशकारी भवितुं शक्नोति। वैदिकादर्शः बुद्धिः, चरित्रम्, आत्मसंयमः, करुणा, विवेकश्च समन्वितविकासः।
संस्कृतचिन्तनम्
विद्या केवलं परीक्षायै न भवति। विद्या जीवनस्य प्रकाशः अस्ति। गायत्रीमन्त्रः अस्मान् स्मारयति यत् मानवजीवनस्य परमलक्ष्यम् केवलं ज्ञानेन न, अपि तु विवेकेन, करुणया, आत्मविकासेन च सिद्ध्यति।
वैज्ञानिकविनयः
आइवीपण्डितः वैज्ञानिकदावान् अतिशयेन न प्रस्तौति। उचितलक्ष्यं सावधानजिज्ञासा — मन्त्रः, अवधानम्, अर्थः, लयः, श्वासः, संज्ञानम्, न्यूरोप्लास्टिसिटी च विषयीकृत्य विचारपूर्ण-परीक्षणयोग्य-परिकल्पनानिर्माणम्। परम्परासम्मानः विज्ञानसम्मानश्च उभौ बौद्धिकविनयमपेक्षेते।
उपसंहारः
गायत्रीमन्त्रः मानवजातेः प्राचीनतमेषु बुद्धि-नैतिकजागरणप्रार्थनासु एकः। अस्य मुख्याभिलाषा — धियो यो नः प्रचोदयात् — अद्यापि अत्यन्तं प्रासङ्गिकी।
अवधानम्, अधिगमः, संज्ञानम्, मानवकल्याणं च विषयीकृत्य न्यूरोविज्ञानस्य शोधः यथा वर्धते, तथा प्राचीनज्ञान-आधुनिकविज्ञानयोः अर्थपूर्णः संवादः शिक्षायाः, व्यक्तिविकासस्य, मानवसम्भावनासंवर्धनस्य च नूतनमार्गान् प्रकाशयितुं शक्नोति।
अन्ततः गायत्री अस्मान् स्मारयति — बुद्धेः श्रेष्ठतमः उपयोगः केवलं अधिकं ज्ञातुं न, अपितु श्रेष्ठतरं मानवत्वं विकसितुं।